Ïsmaïlov M.A.
d.yu.n.prof.
Nurudinov NH
stwdenti
Memleket jäne quqıq tarïxı
Memlekettik-quqıqtıq ïnstïtwttar
Dağıstan oblısı:
qalıptasw probleması
Ärïne, Imamate
quldırawı jäne ïmperïyasınıñ Dagestan
awmağın jäne xalıqtı qamtïtın
probleması Dağıstan azamattıq ükimet negizderin
qalıptastırwğa neğurlım qasaqana közqaras
twğızdı.
is-şaralar awqımı
Salmağı, negizinen, äskerï nawqan jüzege
asırılatın astında äskerï doktrïnasın,
eskere otırıp biregey äskerï orındadı. Bul sätti
Aljïr jäne Swdan brïtandıq jäne francwz
qoldanılğan täsil otarlıq soğıstar, tän.
Ärïne brïtan jäne francwz awmaqtarı şetelde
Oñtüstik-Şığıs Kavkaz, şın
mäninde Resey ïmperïyasınıñ
yurïsdïkcïya awdanı şın mäninde
Gwlïstan Şarttıñ Kazak awıldarı men kazaktar men alpïnïster türli
deñgeyi men sïpatı uzaq merzimdi qarım-qatınas bar
ekendigine ekinşi sätte, tirkelgen bolıp jatqanın
bolıp öz izderin qaldırğan keybir erekşelikteri bar
üşinşi ret köpjıldıq şığıs
mäsele jäne Qırım soğısı. RA
Azïyadağı Resey otarlıq üstemdik Fadeev teoretïk,
«bul qay jerde qajet Resey alwğa boladı, Kavkaz Moynaqtan
kömegimen ... ....» dep jazdı Ol Resey Kavkaz beyşara
«köpir» bolıp «Azïya qurlığınıñ qaq
Resey jağalawınan», «Kaspïy jäne Qara teñiz
qorğaw» progressïvti nığaytw ekendigin atap ötti [6,
C.11.].
Dağıstan jaña
bïliktiñ qabıldaw eñ aldımen, bildiredi,
bayırğı xalıqtarı jawlap, jäne äskerï
ädisteri munda istew negizgi quraldarınıñ biri bolıp
tabıladı.
Munıñ bäri
äskerï jäne ulttıq (azamattıq) baqılaw retinde
belgili Jarıq jüyesi twdı. merzimdi özi biregey bolıp
tabıladı, jäne soğıs mäñgilik suraqtar
bekitedi jäne adam, sodan keyin esine ïnstïtwtı
magïstratwra öñirlerdiñ konswldarına,
polïcïya qızmetkerleri, äkimder men
basşılarımen birge, Resey quqıqtıq jäne
äkimşilik mekemelerde tarïxında orın alğan, ol
jağı belgisiz, degenmen äskerï jäne ulttıq
jüyesi tartımdı yağnï.
ïmperïyalıq sayasatı
turğısınan qaralğan bolsa, bul jüye Kavkaz ese
jäne maqsattarı toqmeyilswge rwxın säykes keledi.
Ärïne, birinşi jäne eñ bastı sebep ïmperïyanı
abırjıp, Şämildi Imamate boldı.
Imamate birneşe jıl tabıstı Ewropanıñ eñ
qwattı äsker qarsılıq jäne qaytalanbas erligi men
onıñ täwelsizdigi men Ïslam bolatın qorınıñ
bostandığı üşin küres mısalı retinde
tarïx jılnamasınıñ kirdi.
Alayda, bul ädildik köptegen oñ
memlekettik qurılıstıñ turğısınan,
jäne waqıt säykes keletin quqıqtıq jüyesin
qalıptastırw de boldı faktini atap ötwge, qunı
bolıp tabıladı. Mısal, jäne barlıq osı
nätïjesi, bul jağdayda äreket - Dagestan aymaqtı
jäne äskerï-ulttıq (azamattıq) baqılaw negizin
olardıñ baqılawında
awmaqtarında Dağıstan Resey äskerleriniñ
äskerï operacïyalar barısında reseylik ofïcerler
basqarğan awdanı qurıldı kezde
Äskerï-folklorlıq baqılaw, 1 ğasırdıñ
birinşi jartısında payda. Biraq onıñ
soñğı türinde, bul jüye säwir 1860
jılı Kavkaz armïyasınıñ bas
qolbasşısı bekitken arnayı erejelermen qurıldı
Dağıstan oblısı, qurwğa aynaldırwı.
Burın Dağıstan geterogendi, ajıratılğan jäne
memlekettik äkimşilik formaları (avtonomdı ïelenw,
Imamate, wezi) boldı, endi bir tulğanı qurıldı.
Jañadan qurılğan awdanı altı okrwg jäne
tört avtonomdı domender turdı tört äskerï
kafedrasınıñ, bölindi. Dargin jäne
Kaitag-Tabasaranskogo okrwg atawları qadis, utsmiev jäne maysumov
egemendi bïlik qaldı, jäne basqa da awdandarında naibstva
bölwdi engizildi. Dağıstan awmağında
şağın böliginde - Derbent, Petrovsk jäne
Temir-Xan-Şwra nığaytw (1866 jılı qala märtebesin
aldı) «Azamattıq» äkimşiligine uzartıldı. sot
orındarınıñ, sonday-aq uyımdastırw
erekşelikteri birqatar boldı. Ol eki parallel sot jüyesi
qurıldı. Dağıstan Oblıstıñ bas bekitken
onıñ şeşimder - Dagestan, oblıstıq
sottıñ sottawına Dağıstan swbektisiniñ
bastapqı turğındarı bolıp tabılmaytın tulğalarğa.
saylandı turğındarı quramına «xalıq
sottarınıñ» taldaw jergilikti xalıqqa jatatın ister
men organdarı bekitken, depwtattar kadï ofïcer basqarğan
tağayındaldı
Eskertwler gwbernatorı beketinde
«Ïmperïal buyrığımen» Bariatinskii izaşarı
usındı gen.-ad. Mwravev, «jawlap men bolaşaqqa» Kavkaz
tawı, «biraq qarwdı élektr jäne basqa da qajetti
şaralar» «xalıqtardıñ şınayı jäne
tolıq moyınsunw» negizi retinde «moraldıq ıqpalın» qol
jetkizw üşin [6, P.11] bul ïdeyanı bildirdi . Basqaşa
aytqanda, maqsatı otarlıq äkimşiliginiñ tikeley
äskerï jawlap köşetin qurıldı.
naqtı jobanıñ damwı
AÏ basşılığımen jürgizildi «Jalpı
dïrekcïyasınıñ jäne gwbernatorı
keñesi twralı ereje,» Kavkaz äkimşiligi oğan
säykes, S. Esadze säykes, «mïnïstrliginiñ Kavkaz
köp bolsa, sïpatına qatıstı» [7, s.26] - Bariatinskii 1858
jıldıñ soñında, onıñ reforma
josparın usındı, dep. A «kişipeyil alpïnïstter
menedjment jüyesi» 1856 jıldan bastap äkimi damıdı
usınadı, sodan keyin 1857-1859 jıldarğa arnalğan
jäne esep «Kavkaz işki jağdayı twralı eskertwde»
usınıldı.
Jaña basqarw uyımdastırwğa
tikeley tartw Reseydiñ bolaşaq soğıs mïnïstri,
D.A. Mïlyutïn aldı. basqarwdıñ negizgi mindetteri
qalıptastırw, ol bılay dep jazdı: «Highlanders
şıdammen patşası vladenstva
moyınturığın köteredi - bir şartı bolwı
kerek - olar özderiniñ din, ädet-ğurıp, ömir
saltın tutastığın köz jetkizdik dep, biz egemendigi
özderi müddesin üylestirwge tırısadı barlıq
küş-jigerin qajet, bul materïaldıq jäne moraldıq
ekewi alpïnïstter, «[3, s 10-11.]. «Orıs erejesin» jäne
alpïnïster qızığwşılığın
üylestirw maqsatında, Mïlyutïn L.L., [1, D. 230
«awmaqtıq komandalıq äskerï jäne basqarw
jüyelerin» qurwdı jaqtağan 39-40. ]
jobası Bariatinskii -
Mïlyutïn, sodan keyin mıqtap jäne «bayırğı
taypalar prïncïpi baqılaw» mağınası
«alpïnïstter basqarw Kavkaz äkimşilik
organdarınıñ jüyesi üşin»
mağınasında belgilengen atawı dep atalatın
«äskerï-ulttıq basqarw», prïncïpin
solğurlım. Munday baqılaw äkimi prototïpi, «Xalıq
sotı-mehkeme», 1852 jılı Şeşenstanda
qurılğan orıs ofïceri basqarğan, biraq ükimet
mazmundı qabıldaw, «ıqpaldı şeşender» turdı
kördim.
Tömendegilerdiñ körgen
A.Ï. Baryatinsky bastağan Kavkaz äkimşiliginiñ
joğarı qatarında «äskerï-ulttıq jüyesin»
mäni:
«Bayırğı xalıq»
Dağıstan emes ïmperïyasınıñ
zañdarı boyınşa, jäne «xalıqtıq ädet
jäne arnayı normatïvtik-quqıqtıq» boyınşa
retteledi;
; - «Şarïğat jäne
arnayı erejelerge säykes keybir jağdaylarda, biraq ADAT
jılı» «bayırğı» jergilikti «xalıq
sottarınıñ» tïesili jäne jergilikti äskerï
basqarw organdarınıñ baqılawımen jürip
ïmperïyasınıñ zañdarı boyınşa
emes, sınaq
Ärbir äkimşilik
basşısı, sol waqıtta öz awdanınıñ,
kafedra nemese aymaqta ornalasqan barlıq äskerler bas bolıp
tabıladı jäne «Bas kädege jaratw salasındağı
zïyandı ... turğındarın qwıp
şığaratın jäne şuğıl jağdaylarda
xalqına qarsı qarw qoldanğan» quqığı bar [3
s.26].
«Äskerï xalıq
äkimşiligi» mümkindik qandı soğıs
ayaqtalğannan keyin oblıs salıstırmalı beybit
damwın qamtamasız etw üşin jasadı. Alayda, kez kelgen,
äsirese, jawlap keyin alğaşqı jıldarı
Dağıstan jäne orıs bïlik turğındarı
arasında «erikti qarım-qatınastar», mümkin emes edi, olar,
kerisinşe, soğıs jäne beybitşilik
arasındağı «şekara» boldı, äskerï
küşi ïmperïyalıq sayasattıñ negizgi
dälel biri bolıp qaldı.
Geografïyalıq Dağıstan
oblısı «Kavkaz aymağındağı böligi retinde
arnayı bölimi» retinde qalıptaswı jäne
burınğı Kaspïy öñirin qamtıdı, (Bakw
provïncïyasına uşıp) kwbalıq
awdanınıñ qospağanda, jäne burın lezgïn
kordonındağı komandïri jawapkerşiligi boldı
Andı Koisu oñ jağalawında Alpïnïster
qoğamdastıqpen boldı jelisi. Andı Koisu sol
jağalawında Jer, - Jarlığımen körsetilgen - [P.
184. 4] «waqıtşa Terek oblısı äkimdigi
janındağı qaladı».
közdelgen bir tulğa retinde
äkimşilik Bilim Dağıstan oblısı, R. Fadeev
säykes, «zattardı öte sïpatı boyınşa.» qajet
dep ol «, sol qolında Dağıstan barlıq
qosıñız» birlestiginiñ negizgi
maqsattarınıñ biri, eger tawlı Joğarğı
Dağıstan baqılaw qol jetkizwge boladı dep edi «usınw
üşin berildi», Tayaw Dağıstan xalqı öziniñ
körşilerin äser etedi.
Dağıstan basqarw jüyesi
äskerï jäne «azamattıq» äkimşiligi bölindi.
Äskerï Äkimşilik baqılaw jäne komanda,
«bayırğı taypalardıñ» basqarw jäne
avtonomdı domenderdiñ basqarwdı engizilgen. Soltüstik,
Oñtüstik, Orta jäne joğarğı Dağıstan:
awmağı tört äskerï bölimşeleriniñ
bölindi.
Bul äkimşilik bölimşesi,
jaña emes edi jäne urıs
qïmıldarınıñ barısında orın
aldı. XIX ğasırdıñ 40-jıldarı
joğarıda aytılğanday, ol Soltüstik jäne tawda
lawazımdar komandïrleri qurıldı, jäne
äskerï-sayasï maqsattar komandalıq tüsindiriledi
boldı oñtüstik Dagestan,.
Dağıstan
oblısınıñ emes, provïncïyasınıñ
qurw faktisi, jaña äkimşilik territo¬rialnyh quralımdar
erekşe märtebe atap ötti. soğıs basqarw
praktïkasın qart tän merzimi XIX ğasırdıñ
ekinşi jartısında joyıldı joq. (T.b. qalalar, eldi
mekenderdi jäne xalıq üşin.) (Alpïnïster
üşin) äskerï-folklorlıq jäne azamattıq:
Demek, Dağıstan jäne Terek aymaqtarda, bïlik dwaldıq
jüye boyınşa äzirlengen jäne qoldaw boyınşa.
Osı bölimge proceske qatıstı körwge boladı.
Ärïne procesi öz jolımen
ketti jäne köptegen joldarmen ortalığınıñ
sayasatı, sonday-aq bir sabırlandıratın äkimşilik
birliktiñ ozıq quqıqtıq negizderin engizw üşin
ğana emes körsetedi - Dagestan oblısı 1882 jılı
ğana reformalaw Dağıstan oblısınıñ
erekşe quqıqtıq märtebesi nığaytıldı.
Közderi men ädebïeti
XIX ğasırdıñ ekinşi
jartısında Reseydiñ Dağıstan 1. Gubahanova RA
Ulttıq sayasat (basqarwşı uyımğa) // qoljazba.
Dağıstan ğılımï ortalığı
Kwrçatov ïnstïtwtı, r ïnstïtwtınıñ
Foundation. 3, OP. 1, D. 230, L.L. 39-40.
Kavkaz işki jağdayı twralı
2. Eskertw AÏ Bariatinskii. // Zisserman AL feldmarşal xanzada.
AÏ Baryatinsky. - T. 2. - M., 1890 - S. 277-279; // ACAC 1857-1959
jıldarğa arnalğan Bas-feldmarşal xanzada AÏ
Bariatinskii bayandaması. - V. 12. - P. 1257-1290.
3. Mïlyutïn D.A. kündeligi
1873-1875. T. 1. - M., 1949 - P. 10-11.
soñğısınıñ 4.
AJK // otırısı. T. 35. Dep. birinşi. ¹36026.
Kavkazdağı Resey üstemdik 5.
qabıldaw. - T. 12 / Ed. General-mayor V.A. Potto. -
Tbïlïsï, 1901. - S. 437.
6. RA Fadeev şığarmalar
jïnağı. - T. 1. - SPb, 1889 - Part 1. Kavkaz soğıs 60
jıl. - P.11.
Kavkaz basqarw jönindegi 7. Esadze S.
tarïxï Eskertw. - T. 1. - Tbïlïsï, 1907. - S. 184.
Kavkaz // Kavko 8. Esadze C. Tarïxï
anıqtama taratpaw Resey organdarı. jıl 1913 üşin
küntizbe. - Tbïlïsï, 1912 - S. 48.