Нурмухамбетов Куаныш Айдарбекович

Ө.А.Жолдасбеков атындағы экономика және құқық академиясының 1 курс магистранты

Қазақстан Республикасы, Талдықорган қаласы

ҚЫЛМЫСТАН ӨЗ ЕРКІМЕН БАС ТАРТУ АЯҚТАЛМАҒАН ҚЫЛМЫСТЫҢ БІР САТЫСЫ РЕТІНДЕ

Алдын-ала жасалған әрекет үшін қылмыстық жауаптылықты тағайындау негіздері ол - қылмыстан өз еркімен бас тарту болып табылады. Қылмыстық кодекстің 26 бабына сәйкес, қылмысты ақырына дейін жеткізуден өз еркімен бас тартқан адам, егер оның нақты істеген іс-әрекетінде басқа бір қылмыстың белгілері бар болса ғана қылмыстық жауаптылыққа тартылады.

Өз еркімен бас тарту, басталған алдын-ала жасалған қылмыстық әрекеттің бітуге мүмкіндігі бар екенін сезіп тұрып, содан бас тарту болып табылады. Егер қылмыскер, алдын-ала жасалған қылмыстық әрекетті аяғына дейін жеткізу мүмкін емес екеніне көзі жетіп, осы әрекетін жалғастырудан бас тартса, ол өз еркімен бас тарту болып саналмайды және жасалған оқталу үшін қылмыстық жауаптылық кездеседі. Мысалы, қылмыскер құлыпты бұза алмайтынына көзі жетіп, ұрлыққа оқталу әрекетін жалғастырудан бас тартады [1].

Өз еркімен бас тарту болған жағдайда, сот жазаны дайындық немесе оқталу кезіндегі жасалған әрекеттер үшін ғана тағайындайды (ҚР КК 24б.) Сонымен, өз еркімен бас тартуда, қылмыстық жауаптылық тиісті қылмысқа дайындық немесе оқталу үшін тағайындалмайды. Демек, қылмыстық жауаптылық жасалған әрекеттердің өзінде басқа қандайда бір аяқталған қылмыс белгілері болғанда ғана тағайындалады. Егер бұл шарт болмаса, дайындық пен оқталудан бас тартқан адам, қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды. Сондықтан есікті бұза отырып, ұрлыққа оқталудан ерікті бас тарту, қылмыстық жауаптылыққа, біреудің мүлкін қасақана бүлдіргені үшін тартылуы хақ.

Қазақстан Республикасы Қылмыстық Кодексінің 26 бабының 1 бөліміне сәйкес қылмыстан өз еркімен бас тарту дегеніміз - қылмыс жасауға тікелей бағытталған дайындықты немесе әрекетті жалпы тоқтату. Қылмыстан ерікті түрде бас тартудың объективтік жағы орындаушының қылмыстық әрекеттерді орындауды тоқтатуы немесе қылмыстың қатысушыларымен орындалуын алдын алудан тұрады [2].

Қылмыстан ерікті түрде бас тартудың субъективтік жағы төмендегідей сипатталады: субъект ерікті түрде қылмыс жасаудан бас тарта отырып (ерікті белгі), әрекетті аяғына дейін жеткізу мүмкіндігін мойындайды (интеллектуалды белгі).

Заң әдебиеттерінде ерікті түрде бас тартудың түсінігіне, оның белгілеріне, қастандық жасау түрлерінің ерікті түрде бас тартуға әсері туралы әртүрлі көзқарастар бар.

А.А. Тер-Акопов бас тарту деп басталған әрекеттің дайындалу немесе қастандық жасау кезеңінде тоқтатуын санайды. Н.Ф. Кузнецова, Э.Ф. Побегайло, В.Ф. Караулов қылмыстан өз еркімен бас тарту деп қылмысты аяғына дейін жеткізу мүмкіндігін жете түсіне отырып, тікелей қылмыс жасауға бағытталған әрекетті ерікті түрде және түбегейлі түрде тоқтатуды таниды.

Өз еркімен бас тарту төменгідей екі белгінің болуын талап етеді: еріктілік (добровольность) және нақтылық (окончательность).

Ерікті бас тарту - алдын-ала жасалған қылмысқа кіріскен адам оны әрі қарай жалғастырудан өз еркімен бас тартады. Бұл жердегі маңызды жай, адамның өз еркімен бас тартуында, адам қылмысын әрі қарай жалғастыруға мүмкіндік бар екенін толық сезіне тұрып, одан бас тартады. Бас тартуда, адамның ниеті әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, ойластырылған қылмыстың қауіптілігі осы қылмыс үшін ауыр жазадан қорқу, жәбірленушіге деген аяныш, өкіну және т. б [3].

Еріктілік белгісі тұлғаның қылмыстық әрекетті күштеусіз тоқтатуын білдіреді. Егер кінәлі тұлғаға қылмыс жасауға тосқауыл жасалса немесе ол қылмыстық әрекетті ары қарай жалғастыруға болмайтындығын жете түсініп тоқтатса, онда бұл жағдайда ерікті түрде бас тарту болмайды.

Нақты бас тарту белгісі ерікті түрде бас тартуды қылмыстық әрекетті болашақта қайта жаңғыртпай тоқтату деп сипаттайды. Қылмыстық әрекеттің белгілі бір жағдайлармен уақытша тоқталуы біржола тоқтатқанын білдірмейді, керісінше ерікті түрде бас тартудың қылмыстық жауапкершіліктен босатпайтынын көрсетеді.

Осындай жағдайда бас тарту толық немесе түбегейлі емес уақытша болып табылады және қылмысты жасау қасақаналығы кешірек іске асырылуына байланысты қылмыстық жауаптылық жағынан маңызы қажет еместігі ұсынылады. Барлық айтылған белгілер өз еркімен бас тартудың ерекше белгілері болып табылады. Қылмыс істелгеннен кейін келтірілген зиянды реттеумен қорытындылайтын, өз бетімен өкінуінен бас тарту өз кезегінің белгісін ерекшелейді. Тұлғаға қатысы жоқ жағдайға сәйкес аяғына дейін жетпейтін, дайындық пен шабуылды еріктілік белгісі өз еркімен бас тартудан ажыратып көрсетеді. Субьектімен тоқтатылатын және артынан қайта қозғалуы мүмкін, шамалаушылық қылмыстық әрекет пен өз еркімен бас тартуды түбегейлілік белгісі ажыратады. Көрсетілген белгілерді жиынтық ретінде қараған дұрыс-өйткені бір белгінің жетіспеуі қылмыстық жауаптылықтан босатудан айырады артынан өз еркімен бас тарту және оны міндетті болуына әкеліп соғады. Мәжбүрлі бас тарту екі жағдайда орын алатынын ескерген жөн: біріншіден, оған байланысты емес себептерге сәйкес белгілі бір тұлға қылмысты аяғына дейін жеткізе алмауы; екіншіден, белгілі бір ыңғайлы жағдайға дейін қылмысты аяқтауды қалдыру. Өз еркімен бас тартудың себептері. Субъектінің қылмыстық әрекетін жалғастыруынан бас тарту кезіндегі қолданылған өз еркімен бас тартуға себептердің түрлеріне келесілер жатады: шын ниетімен өкіну, ар - ұятының опынуы, жәбірленушіні аяушылық, жазалау алдындағы қорқыныш (қылмыс үстінен ұсталған кездегі қорқынышпен шатастыруға болмайды, бұндай ұстаудың нағыз мүмкіндігі-нақты жағдайда өз еркімен бас тарту шектеліп және міндетті бас тарту орын алады). Кейбір авторлар себептердің ішінен өз еркімен бас тарту кезіндегі қорқыныш пен қылмыстық жауаптылыққа көнгенін алып тастау керек дейді. Біздің көзқарасымыз бойынша нақты жағдайда қылмыстық әрекеттің тоқтатылу себептері мен оны тоқтатудың болмысы назарға аударылмауы керек, керісінше өз еркімен бас тартудың себептеріне қадам басуымызды біздің бітуімізше, қылмыскер қылмысты аяғына дейін жасауынан бас тартуы мүмкін егер оған қылмысты аяғына дейін жеткізу пайдасыз болса немесе ол өте қауіпті немесе белгілі бір қиындықтар туындатса, бірақта заң шығарушыға әр түрлі ойдағы себептер емес нәтиже қажет, жазалау әдісін тоқтатқан қылмыстың субъектісі қолданылатын. Қылмыс жасаудан өз еркімен бас тарту қылмыстың аяқталуына дейін ғана қолданылуы мүмкін. Бұған сәйкес келесідей шешім шығаруға болады, яғни бұндай бас тарту тек қана бітпей қалған қылмыстық әрекет аясында орын алуы мүмкін. Дайындалу және бітпей қалған шабуыл аясында өз еркімен бас тарту мүмкіншілігі күмән туғызбайды. Сонымен қатар, ғалымдардың көбісі өз еркімен бас тарту аясы, құқық негізінде, әрекетсіздік немесе селқос тәртіпте әлпеттенеді, деген ойға қосылады яғни, ол дегеніміз тұлғаның қылмысты ары қарай жасаудан өзін-өзі тоқтатуы болып табылады. Авторлардың әр-түрлі келісімі негізінен тұлғаның қылмыс жасауға қажетті деп таныған әрекеттерін істегеннен кейін өз еркімен бас тарту мүмкіншілігі сұрақ туғызады, яғни ол дегеніміз оқталудың аяқталған аясы болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Жұмағали А. Соотношение административного правонарушения и уголовного проступка в проектах новых редакций КоАП и УК РК // URL: http://m.zakon.kz/4598930-sootnoshenie-administrativnogo.html.

2. Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексі. 2014 жылғы 04 шілдедегі ҚР Заңы // «Әділет» Қазақстан Республикасы нормативтік құқықтық актілерінің ақпараттық-құқықтық жүйесі. – Астана. 2015.

3. «Қазақстан Республикасының 2010 жылдан 2020 жылға дейінгі кезеңге арналған құқықтық саясат тұжырымдамасы туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 2009 жылғы 24 тамыздағы N 858 Жарлығы // «Егемен Қазақстан». – 2009. – 28 тамыз. – № 281–283 (25680).