Қазақстан
инновациялық университеті магистранты
Қазақстан
Республикасының Индустриялық-инновациялық дамуының
2003-2015 жылдарға арналған мемлекеттiк стратегиясы
Қазақстан Республикасы Президентiнiң "Елдегi
жағдай туралы және 2002 жылға арналған iшкi және
сыртқы саясаттың негiзгi бағыттары туралы"
Қазақстан халқына Жолдауында және Қазақстан
кәсiпкерлерiнiң оныншы форумында берген тапсырмаларына сәйкес
әзiрлендi.
Стратегия
Қазақстанның 2015 жылға дейiнгi кезеңге
арналған мемлекеттiк экономикалық саясатын қалыптастырады
және экономика салаларын әртараптандыру арқылы дамудың
шикiзаттық бағытынан қол үзу арқылы елдiң
тұрақты дамуына қол жеткiзуге бағытталған.
Өңдеушi өнеркәсiпте және қызмет
көрсету саласында бәсекеге түсуге қабiлеттi және
экспортқа бағдарланған тауарлар, жұмыстар және
қызметтер өндiрiсi мемлекеттiк
индустриялық-инновациялық саясаттың басты нысанасы болып
табылады.
Дүниежүзiлiк
экономиканың ғаламдануы аясында Қазақстан экономикасы
бiрқатар проблемаларға тап болып отыр. Негiзгi проблемаларға
мыналарды жатқызуға болады: бiр жақты шикiзат бағыттылығы,
әлемдiк экономикаға ықпалдасудың әлсiздiгi, ел
iшiндегi салааралық және өңiраралық
экономикалық ықпалдасудың босаңдығы, iшкi рынокта
тауарлар мен қызметтерге деген тұтыну сұранысының мардымсыздығы
(шағын экономика), өндiрiстiк және әлеуметтiк
инфрақұрылымның дамымауы, кәсiпорындардың жалпы
техникалық және технологиялық тұрғыдан артта
қалушылығы, ғылым мен өндiрiстiң арасында
ықпалды байланыстың болмауы; ғылыми-зерттеу және
тәжiрибелiк-конструкторлық жұмыстарға (бұдан
әрi - ҒЗТКЖ) қаржының аз бөлiнуi,
менеджменттiң экономиканы Ғаламдану процестерiне және
сервистiк-технологиялық өтуге бейiмдеу мiндеттерiне сәйкес
келмеуi.
Проблемаларды шешу және Стратегия аясында алға қойылған
мақсаттар мен мiндеттерге қол жеткiзу үшiн Даму
Банкiнiң қызметiн жандандырумен қатар
Қазақстанның инвестициялық қоры, Экспортты
сақтандыру жөнiндегi корпорация, Инновациялық қор
сияқты арнайы даму институттарын құру көзделiп отыр.
Бұл
ретте осы институттар қосылған құны жоғары
жаңа өндiрiстердi құруға және олардың
жұмыс iстеп тұрғандарын дамытуға және келелi
салаларды кешендi талдау, олардың ең маңызды элементтерiн
анықтау негiзiнде ғылыми және ғылыми-техникалық
зерттеулер мен әзiрленiмдерге қолдау көрсетуге инвестициялау
саясатын жүргiзетiн болады.
Стратегия елде ғылымды және инновациялық қызметтi
ынталандыруға бағытталған белсендi мемлекеттiк ғылыми
және инновациялық саясат жүргiзудi көздейдi. Алға
қойылған мақсаттарға қол жеткiзу үшiн
қаржы рыногын одан әрi дамыту және фискалдық, бiлiм
бepу, монополияға қарсы, инфрақұрылымдық саясатты
жетiлдiру көзделiп отыр. Стандарттау саясаты шеңберінде
экономиканың және басқарудың барлық салаларында
әлемдiк стандарттарға көшу көзделуде.
Стратегияны
ойдағыдай iске асыру экономиканың адам капиталын, өндiрiлген
және табиғи капиталды тиiмдi пайдалануға негiзделген
тұрақты өркендеуiне алып келетiн оның
құрылымында сапалы өзгерiстер жасауға,
Қазақстанның әлеуметтiк дамудың және
қоғам құрылысының сапалық жаңа
деңгейiне шығуына ықпал етуi керек.[2]
Экономиканы
мемлекеттiк реттеу әдiстерi мен тетiктерiн жетiлдiру жөнiндегi
жекелеген ұсыныстарды негiздеу үшiн Стратегияның тиiстi
бөлiмдерiнде импортты алмастыратын және экспортқа
бағдарланған саясатты iске асыру жөнiндегi шет елдердiң
тәжiрибесi, оның iшiнде экспорттық саясаттың
әрқилы түрлерi мен кезеңдерi, сондай-ақ
әлемдiк рыноктарда бәсекелестiк артықшылыққа
қол жеткiзуге мүмкiндiк беретiн факторлар келтiрiлген.
Жалпы алғанда Стратегияны iске асыру нәтижесiнде 2015 жылға
қарай ел экономикасы сервистiк-технологиялық дамуға
өтуге дайын болуы керек.
Екiншi дүниежүзiлiк
соғыстан кейiн капитализмнiң әлемдiк жүйесi
өзгерiске ұшырап, монополистiк немесе трансұлттық
капитализмнiң жаңа белгiлерiне ие болды.
Мұндай
өзгерiс әлемдiк сауданың едәуiр өсуiмен,
трансұлттық компаниялардың пайда болуымен, шетелдiк
инвестициялардың елеулi түрде артуымен және сауда
шарттарының ырықтануымен сипатталады. Халықаралық
валюта қоры және Дүниежүзiлiк банк сияқты
институттар пайда болды.
Егер елуiншi
жылдары әлемдiк экономика дүние жүзiндегi барлық
елдердiң ұлттық экономикасының жиынтығы болса, ал
60-жылдардан бастап корпорацияларды трансұлттық белгiлерi бойынша
ұйымдастыру үрдiсi көрiнiс бере бастады.
Тоқсаныншы
жылдарға қарай тауарлар мен қызметтер өндiру процесi
толымсыз сипат алып, әлемнiң барлық елдерi бойынша
шашыраңқы орналасты. Қаржы-өнеркәсiп капиталы
трансұлттық сипатқа ие болды.
Дамушы елдер үшiн бұл өзгерiстердiң маңызы аса
зор. Дамыған және дамушы елдер арасындағы шеткерi
аймақтар шикiзат жеткiзуге, ал орталық оны өңдеп, шетке
қайта жеткiзуге негiзделген дәстүрлі
қарым-қатынастар айтарлықтай өзгердi.
Ғаламдық
капитализм жағдайында дамушы елдер өндiрiстiк процесс тiзбегiне
тартылып, қосылған құны барынша төмен тауарлар
өндiрiсiнiң салыстырмалы төменгi сатысындағы тауарларды
өндiрумен айналысады.
Әлемде индустриялық саясат жүргiзудiң мол тәжiрибесi
жинақталған. Санаулы елдердiң ғана экономиканың
бiр өнiмге тәуелдiлiк проблемасын ойдағыдай шешiп, өз
өнеркәсiбiн әртараптандыра алғанын атап өтуге
болады. Экспорттың құрылымын әртараптандыру үшiн
индустриялық саясатты қолдану түрлi елдердiң тарихи
өткен кезеңiнде импортты алмастыруға және
экспортқа бағдарланған саясаты мысалдарынан айқын
байқауға болады. Негiзiнен осындай саясат қолданылған
Латын Америкасы (Мексика және Бразилия) және Шығыс Азия
(Оңтүстiк Корея және Сингапур) елдерiне жасалған
талдаудан экспортқа бағдарлану арқылы тұрақты
экономикалық өркендеуге қол жеткiзуге болатындығы
туралы негiзгi қорытынды жасауға болады.
Тарихи
өткен кезеңде Латын Америкасы елдерi де, Шығыс Азия елдерi де
импорттың орнын басу және экспортқа бағдарланған
кезеңдерiнен өткен. Шығыс Азия елдерiнiң белгiлi бiр
кезеңде импортты алмастыру саясатынан бас тартып, экспортты қолдау
саясатына көшуі, ал Латын Америкасының импорт алмастыруға
ерекше көңiл аударуы осы елдердiң ерекшелiгi болып табылады. [1]
Экономикалық
теория тұрғысынан алғанда экспортқа негізделген
саясаттың табысты болуы түсiнiктi, себебi өзiнiң iшкi
рыногының әлеуетiн сарқып тауысқан елдер
өздерiнiң экономикалық даму процесiн тоқтатпау
үшiн сыртқы рыноктарды игере бастауға мәжбүр
болады. Латын Америкасының елдерi импорт алмастыруды қолдай отырып,
нақты бәсекелестікке емес, жасалған әкiмшiлiк
және тарифтiк тосқауылдарда негізделген салаларды
құрғандығын атап өту керек. Бұл салалар нығайып
алғаннан кейiн жаңғыртудың және өнiмдiлiктi
арттырудың орнына өз ресурстарын импортты алмастыру саясатын одан
әрi сақтап қалу мақсатында мемлекет арқылы
өз мүдделерiн барынша қорғап қалуға
бағыттады. Осының салдарынан ресурстар тиiмдi бөлiнбей,
ұлттық экономикалар халықаралық бәсекеде
ұтылып жатты.
Жалпы
алғанда жаңа ғаламдық экономикалық жағдайды
қалыптастыратын әлемдiк экономикадағы басым үрдiстердi
төмендегiше жiктеуге болады:
-дамыған елдерде индустриялық экономикадан
сервистiк-технологиялық экономикаға өту;
-ғаламдану;
экономиканы ырықтандыру;
-ғаламдық бәсекенiң
артуы және өңiрлiк ықпалдасу.
Жиырмасыншы ғасырдың соңғы ширегiнде экономикалық
дамыған елдер индустриялық даму сатысынан аса жоғары
сервистiк-технологиялық экономикаға өттi. Бұл елдерде
ЖIӨ үлкен бөлiгi қызмет көрсету секторында
қалыптасады. Мұндай қызметтердiң айқын
байқалатын ғылыми және инновациялық негiзi бар.
Экономикасы
дамыған елдерде зияткерлiк ресурстар және қаржы капиталы
шоғырланған, ал индустриялық өндiрiс, әсiресе
еңбектi көп қажет ететiн өндiрiстер бiртiндеп
әлемнiң экономикалық даму тұрғысынан неғұрлым
артта қалған елдерiне ауысуда.
Тәуелсiздiк
алғаннан кейiн Қазақстан жаhандық экономикада
әлемдiк тауар рыноктарына мұнай, газ, қара, түстi,
жерде сирек кездесетiн және қымбат металдар мен уран
өнiмдерiн шығаратын ел ретiнде қарастырылады. Ауыл
шаруашылық өнiмдерiнен астық экспортының келешегi бар.
Қазақстанда
пайдалы қазбалардың iрi қорларының болуы оның
салыстырмалы экономикалық артықшылығы болып
табылатындықтан, ол қазiргi уақытта классикалық
экономика сценарийi бойынша дамуда.
Өндiрiстiң
және шикiзат ресурстары экспортының қарқынды дамуы
экономикаға экономикалық дағдарыстан шығып,
соңғы үш жылда экономикалық өсудiң
жоғары қарқынын қамтамасыз етуге мүмкiндiк бердi.
Өнеркәсiптiң шикiзат салаларына шетелдiк инвестицияларды тарту
және қаржы саласында
құрылымдық-институционалдық өзгерiстердi
жүзеге асыру жөнiнде мемлекеттiк саясаттан жүргiзiлуiне
байланысты Қазақстан экономикасының дамуында iлгерiлеу
байқалуда, елде өмiр cүру деңгейi жоғарылауда
және ұзақ мерзiмдi кезеңде индустриялық
сервистiк-технологиялық даму сатысына өтуге мүмкiндiк беретiн
қаржы ресурстары жинақталуда.
Үдемелі
индустриялды-инновациялық даму бағдарламасының аясында
Шығыс Қазақстан облысында ағымдағы жылдың
1-маусымындағы дерек бойынша Индустрияландыру картасына 37
инвестициялық жобалар енгізілген. Жалпы құны – 604,2 млрд.
теңге. Оның ішіндегі құны 563,9 млрд. теңгені
құрайтын 9 жоба республикалық маңызға ие болса,
қалған 28 жоба аймақтық деңгейде. Жалпы
құны 253,4 млрд. теңге болатын 35 жоба облыс әкімдігінің
жауапкершілігінде. 2010-2011 жылдар аралығында облыста 21 жоба
жүзеге асырылса, өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы
мақсатындағы тоғыз нысан толықтай өндірістік
қуатына қосылған. Деректер бойынша қолға
алынған жобалардың кейбіреулері жоспарлағандай іске асып жатқан
жоқ. Облыста бірде-бір жоба ұсынбаған аудандар бар. Іске
қосылған жобалардың кейбірі қазіргі кезде шикізаттан
таршылық көріп жатса, өндірген өнімін өткізе
алмай жатқандар да кездесіп отыр. 21 жобаның сегізі 70 пайыздан 100
пайыз аралығында жобалық қуатына кірген. Олардың
қатарында «Өскемен арматура зауыты» АҚ, сонымен бірге
«Қазцинк» (Риддер қаласы), «Семей азық-түлік
комбинаты», «Агрофирма «Приречное», «Қазцинкмаш», «Қазцинк»,
«Фаворит», «ИртышТАНур плюс» сынды жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер бар.
Тағы төрт кәсіпорын 20 пайыздан 50 пайызға дейін
ғана жобалық қуатына жетіп отыр. Олар «Өскемен ТМК»
АҚ, «СемАЗ» ЖШС, «Ақсай-нан НТК» ЖШС және «Kazfoam» ЖШС.
Өкінішке қарай тағы да алты кәсіпорын
өзінің жобалық қуатының 20 пайызын ғана
игеріп отыр.
Семейдегі өнім өндіру
басталмаған екі кәсіпорындағы үш жоба бар, олар «КХ
«Игеру» мен «Семей тері-былғары комбинаты» жауапкершілігі шектеулі
серіктестіктері. Алғашқысы бірінші жобасы бойынша жылжымалы
теміржол вагондарының тежеуіш колодкаларын шығарумен айналысса,
Кедендік одақтың ашылуына байланысты өнім шығару
уақыты келер жылдың шілдесіне жоспарланған. Ал, көлік
шиналарын қайта өңдеуге байланысты екінші жобасы
бүгінгі күнге дейін кешігуде. Әлі іске қосылу актісі
тапсырылмаған.
«Семей тері-былғары комбинаты» ЖШС шикізат базасының
жеткіліксіздігінен өндіріс қарқынын ұлғайта алмай
келеді. Осыған орай сервистік-дайындау орталығын құрып,
ауылдық тұтыну кооперативіне айналдыру мақсатында жергілікті
бюджеттен 200 млн. теңге қарастырылған. Қазір тиісті
шаруалары атқарылуда. Зауыт толық қуатына 2014 жылдың
төртінші тоқсанында қосылмақ.
Жоғарыда аталған
кәсіп-орындардың басым дені ағымдағы жылдың
басынан бері «Самұрық – Қазына» ұлттық
әл-ауқат қорының өкілдерімен өткізілген бес
жұмыс кездесулерінің біріне де қатыспаған.
Индустриялды-инновация-лық жобаларды қолға алғанда
ең алдымен өндірілген өнімді қайда өткізуді,
шикізат базасын қайдан жасақтауды әбден зерттеп алу керек. Ал
бізде бәрі керісінше болып жатады. Соның салдарынан осындай
жағдайларға тап болып отырмыз. Тендермен жұмыс істейтін
кәсіпорындардан осыны қатты талап ету керек. Ал біздің
кәсіпорындар өңірде өндірілетін құрылыс
материалдарын көрші Ресейден, еліміздің басқа жақтарынан
тасып жатады. Үлкен жобаларды қолға алған
кәсіпорын басшылары үнемі облысқа алақан жая бергенді
қою керек. [4]
Қазіргі қолда бар мәліметтер бойынша облыс
республикалық рейтингте мақұлданған жобалар саны
және қаржылай көлемі жағынан алғашқы
бестіктің ішіне кіріп тұр. Бұл көңіл толтыратын
көрсеткіш емес. Алдыңғы үштіктің қатарына
енуге толықтай мүмкіндік бар аймақта. Кез келген жоба іске
қосыла салып, жүз пайыз жұмыс істеп кетпейді, оған
уақыт керек. Жобалармен айналысатын кәсіпорындар оны
уақытында іске қосуы керек.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1.
Наурызбаева А.А. Тенденции развития аграрного
рынка Республики Казахстан // Проблемы агрорынка, №4. 2005. - С. 58-63.
2.
Қазақстанның
индустриялды-инновациялық даму 2003-2015 жылдар.
3.
Балашов
И. Без инновационной активности подъем экономики невозможен.
- Экономист, 2005.
4.
Вице-премьер Е.Орынбаевтың ШҚО-ға
жұмыс сапарынының қорытындысы, 2012 ж.