Жадигерова Г.А., Муталханова Г.Ш., Мырзахметова Ж.Ж.

Казахстан, Шымкент

Кәсіпкерлік қызметтің теориялық аспектілері

Экономикалық және заңдық категория ретінде ғылыми тұрғыдан талдау жасау кәсіпкерлікті рыноктық шаруашылықтың ажырамас элементі екендігін дәлелдеп отыр. Жалпы кәсіпкерліктің тарихы талай ғасырларды қамтиды, дегенмен қазіргі түсініктің орын алуы капитализмнің қалыптасу кезеңіне сай келеді.

Әлемдік тәжірибеде көрсеткендей, кәсіпкерлік қызметте жан-жақты дамуына құқылық түрдегі базасы жеткіліксіз, оған сай әлеуметтік-экономикалық шарт қолдану қажет. Олай дейтініміз, рынок пен кәсіпкерлік қызмет кенеттен пайда болып, тез дамымайтыны кімге болса да түсінікті. Олар бұйрықпен, үкімет шешімдерімен, міндеттеу жолымен іске қосылады. Өйткені, ақшасыз, тауарсыз, капиталсыз ең бастысы реттеуші құн заңынсыз қозғаушы күшінің бәсекесінсіз олар дами алмайды.

Австриялық экономист И.Шумпетер айтқандай кәсіпкерлік-жұмыстың бір түрі емес, тұла бойы тұнып тұрған ақыл-ой, қасиетке толы. Ерекше бір көріпкелдік қасиет болуы, рутина қысымына әрдайым қарсылық жасай білуі керек. Нар тәуекелге бел байлап, қорқуды, үрейді жеңе білу, болып жатқан құбылыстарға ешқашан мойымай өз шешемін анықтау.

Кәсіпкерлік қызмет – бұл коммерциялық табысқа қол жеткізуді көздейтін іс-әрекет, ал кәсіпкер кәсіпорынды (фирманы) иемденетін адам немесе иемденушінің атынан кәсіпорынның жұмыстарын атқатарын өкілетті менеджер.[1]

Кәсіпкер шаруашылығы – іс-әрекеттің белгілі типінен тұрады. Жаңшылдық, ресурстарды пайдалану, тәуекелге бел байлаушылық, технологиялық процестерді қолдап пайдаланудағы икемділік пен тапқырлық осы және тағы басқалар. Кәсіпкерлікті өндірістік, коммерциялық-делдалдық, сауда-саттық инновациялық консультативтік іс-әркеттерді және құнды қағаздар мен жүргізілетін операцияларды қамтиды.

Кәсіпкерлік қабілеті – адам капиталының ерекше түрі. Бұл игіліктер мен қызметтерді жасауға қолданатын, өндірістің барлық факторларының бір-бірімен келісімді, сәйкес түрде қызмет етуін көздейтін іс-әрекет. Адам ресурстарының осы түрінің ерекшелігі мынада: олар қауіп-қатерлілікті, шығынға ұшырау мүмкіндіктерінің болуына тәуекелдік етіп, өндіріс процесіне, коммерциялық негізге сүйене отырып, өндірілетін өнімнің жаңа түрін, алдыңғы қатарлы технологияларды, бизнесті ұйымдастырудың тиімді формаларын кіргізу болып табылады. Кәсіпкерік қызмет – шама жағынан және нәтижелік жағынан квалификациясы өте жоғары сипаттағы еңбек күшін жұмсаумен пара-пар келеді. [2]

Бәсекелестіктің артықшылығы серпілісінің көрінісі ретінде «кластер» дүниеге келеді, қалыптасады, кеңейеді, тереңдейді, бірақ, олардың сондай-ақ тарылу да, жіңішкеруі де, байланыстырылуы да, ыдырауы да мүмкін. Кластерлер бәсекелестік қабілеттілікті арттырудың құралы екенін ескере отырып, біздер өз еліміздегі бәсеке жағдайларын анықтаудың әдістемелік амалы ретінде пайдалану керек екенін ұмытпауға, осы тұрғыдан келіп, қайда және қандай кластерлер құруымыз, қалыптастыруымыз керек екеін анықтауға тиіспіз.

Кәсіпкерік қызмет – бұл өндірістің ерекше факторы. Осы факторт өндірісті ұйымдастырып жүргізуде белсенділікті, іскерлікті, саналылықты, жауапкершілікті, тәуекелшілікті кең пайдалануды талап етеді. [3]

Қазіргі жағдайда кәсіпкерлік қызмет өзара әрекеттестігінің анағұрлым өзекті түрлері – шаруашылық қызметпен оны басқару құрылымдары интеграцияланған әр түрлі корпоративті бірлестік формалары.[4] Сонымен қатар дамушы кәсіпкерлікті көпшілігі өз бетінше қолайсыз оқиғалардың алдын-алуын жөн көреді.

Ол инвестициялық және басқа да жобалар мен бағдарламаларды жүзеге асыру үшін технологиялық немесе экономикалық ынтымақтасу мақсатында материалдық емес активтерін толық немесе ішінара біріктірген негізгі және еншілес қоғамдар ретінде іс-әрекет ететін заңды тұлғалардың ұйымдары жиынтығы. Шаруашылық жүргізу субъектілердің өзара әрекеттестігі сипатына, олардың қаржылық қарым-қатынастары сипатына және т.б. нышандар бойынша ажыратылатын (жіктелетін) іс-әрекет ету формалар мен құрылудың жолдарының алуан түрлілігімен сипатталады.

Қорыта айтқанда, біздің республикамызда өткізіліп жатқан нарыққа көшу сапа және өнімнің бәсекеге жарамдылығы жөніндегі мәселеге жаңадан қарауға мәжбүр етеді. Егер бүгін емес, ол ертең бәсекелестік нарығының дамуы өнімнің сапалық даму серпінін және деңгейін арттыруға еріксіз көндіретін болды.

Әрбір кәсіпкер максималды бағаны сұраныс, минималды бағаны шығындарды анықтаса орта баға мөлшеріне бәсекелестер және олардың рыноктағы стратегиялары әсер етеді. Сондықтан бәсекелестердің тауарларының өнімін, олардың сапасын және бағасын біліп отыру қажет.

Ол үшін кәсіпкерлердің өкілдері бәсекелестердің тауарларымен танысу үшін оларды сатып алып талдайды.

Кәсіпкерлік бәсекелестің тауарлары және бағалары туралы тұтынушылардың пікірлерін сұрап білуге болады.

Бәскелестердің прейскуранттарымен танысуға мүмкін.

Әдебиеттер:

1. Шеденов Ө.Қ, Жүнісов Б.А, Байжомартов Ү.С, Комягин Б.И. «Жалпы экономикалық теория».-Алматы.- «Экономика».2002.

2. Мамыров Н.К. Основы предпринимательсва.-Алматы.- «Экономика».1997.-365с.

3. Ашимбаева А.Т. Структура экономики: закономерности формирования, тенденции и приоритеты развития.-А.: «Дайк-Пресс», 2000.-239с.

4. Сатубалдин С.С. Азиатский кризис и экономика Казахстана/Материалы Международной конференции, посвященной 10 – летию независимости РК. – Алматы, 2001. Часть1. – С.49