ХАЛЫҚ АҚЫНЫ САРЫШОЛАҚ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ОТАРЛЫҚ ЕЗГІ КӨРІНІСТЕРІ

Жұбаназар Асанов – филология ғылымдарының докторы,

Сақыпжамал Тәшімбаева – аға оқытушы.

Қазақстан. Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университеті, Ақтөбе қаласы.

Шайырдың Ресей патшалығының отарлау саясатына тікелей түбегейлі қарсы шығуы, оның әлеуметтік-философиялық дүниетанымының бір қырын көрсетеді. Ол саясат еркіндікке улы тырнағын батырып, тұншықтыра түсті. Елдің қабырғасын қайыстырып, қалыпты тіршілікті қақыратып сөкті деп налиды ақын:

Салығы да көтертпеген еңсеңді,

Өз жеріңе өзің кірме секілді,

Көп момындар буырқана теңселді,

Шүлдірлеген тіл білетін мардымсыз,

Болып алған кірмелерге белсенді...

...Келімсектің ойы жатыр әріде,

Бір туғандай жаны,сірә, ашыр ма,

Шұрайлысын шайқап ішіп елімнің,

Нулы жерді айналдырды тақырға...

Сарышолақ шығармаларындағы басты сарын – жер мәселесі, ата қоныс, бас бостандығынан айрылған тұтас елдің мұң-зары ақынның толғауларында айқын көрінеді. Сонымен бірге, ортамыздан «жік шығып», қазақтың қалған жеріне біреулер көз алартып, бөлшектеуді армандаған бүгінгі таңда бұл жырлар халықтың өткені мен өксігінен хабар берер тарихи дерек те.

Ол отарлық езгіге, құлдық бұғауға қарсы Мырзағұл Шыманұлы бастаған көтерілістің ұйымдастырушысы , жауынгері, насихатшысы болды. Мөңке болжаған отар ел болуды ғана емес, ойшылдың айтқанындай, ұлттық сананың көмескі тартуын өз көзімен көріп:

Әулие Мөңке айтқаны,

Бұлжымай келді алдыма.

Бағымның неге қайтқаны,

Тәңірдің көңілі қалды ма?

Елімді билеп кете ме,

Кешегі келген қаңғыма?![1,74]-

деген ақын « ақырып, теңдік сұрап» атқа мінді. Ол халқының болашағы үшін жан аямай қызмет етті. Өз заманының ең басты мәселесін дәл бейнелеп, дұрыс қорытынды шығара білген ақын болды. Шығармаларында қоғамдық мәні зор мәселелер көтеріліп, еліне тікелей әсер етіп жатты. Сарышолақ шығармаларында ұлт мәселесі бірінші кезекте тұрды. Ұлт ақыны болды. Ақын шығармаларының негізгі арқауы Ресейдің отарлық езгісіне қарсы күрес екенін жоғарыда атап өттік. Бұл мәселені сөз етуде ақынның қандай шеберлік танытқанын қарайық:

Мезгілсіз соққан зауалдан

Талай қыршын жұлынды,

Алшаң басып жүргендер

Мылтықты көрсе бұғынды.

Атжақсы мен Жайыңды,

Ұлы Ырғыз бен Қайыңды,

Ұлы Борсық, Біршоғыр

Әлімтау,Тобылғы сайыңды

Орыс еркін жайылды.

Қылып еткенге түрмесі

Шынжырлы бұғау сіргесі!

Шен үшін талас елімде,

Бүлінді елдің іргесі...

Немесе:

...Жүретін желе шаңғытып

Ерлерім жүр қан құсып,

Айтқан ойын маңғытып

Қанды кек буып жүректі,

Бермей жүр құдай тілекті,

Зығырданым төмендеп

Шапқынмен күнім құр өтті.

Отарба келді ойрандап,

Көк түтінін шұбалтып,

Әскері жүр тайраңдап,

Шалқар көлден құр атып...[1,71] -

деген сөздері бұған толығынан айғақ бола алса керек.

Тарихқа үңілсек, қиындығы мол дүрбелең заманда, жат жұрттан қысым көрген шақтарда халық нақты іс-қимылдың иесіне, ақылшы болар ой- пікірдің иесіне қашанда зәру болып отырған. Сарышолақ ақынды да осындай тарихи жағдай өз сахнасына шығарған еді. Ол Махамбет тәрізді жауға шапқан батыр, от жалынға толы жыр төккен ақын еді. Сарышолақ Махамбетті өзіне өнеге тұтты, Махамбеттің ерлік дәстүрін іс жүзінде жалғастырушы болды.

...Ерлер еді келіскен

Жайық бойы Беріштен

Өзім білер Махамбет

Егеулі найза қолға алған,

Қысылғанда жол салған, – деп оның халқының қамын жеген даналығын осы жолдағы өнегесін, ерлігін өз аймағында насихаттап отырды. Насихаттап қана қоймай, құлдық бұғауға қарсы күрес туын көтерді.

Күнде жасып жүргенше,

Көздегі шерлі жас кепсін,

Құлдықпен өмір сүргенше,

Қанжығада бас кетсін![1,57] – деген еді жауынгер ақын.

Ол:

...Ретті жерде ұмтылмай

Орынсыз босқа сыңсыдық,

Қамытты өзің кигенше

Өлелік одан жұлқынып!

Кәпірдің ойы немеде

Ісінен бұрын құлқын ұқ.

Қарсыласар азайды,

Бас көтерген құртылып.

Кәпірге жайған дастарқан

Шұлғау болды-ау жыртылып.

...Ертеңге қалмай жақсы ісің

Жүргейсің әсте тындырып,

Ойқастап жаудың ордасын

Салалық ерлер бір бүлік,-

дей келіп,

Баяғы күнің елестей

Келмеске кетті айналып,

Орыс пен төбе теңеспей

Алған беттен таймалық![1,63] – деп сөздің тоқ етеріне көшеді, қорытынды жасайды. Жігерлі қайрат, биік санамен қатар, айшықты көркемдік танымның көрінісі. Ақынның «орыс» деп патша отаршылдарын айтқаны әлі ақылы толыспаған жас балаға да түсінікті еді , әйтсе де кешегі сауысқаннан сақ қызыл басшылар пәлесі тиіп кетер деп Сарышолақтан ат -тондарын ала қашты.

Сарышолақ ақынның Мырзағұл бидің мезгілсіз қазасына байланысты шығарған жоқтаулары да рухани тұрғыдан ғана емес, тарихи- танымдық тұрғыдан алып қарағанда да құнды дүниелер. Сарышолақтың бірінші жоқтауының мәтіні қолға түспеді, екінші жоқтауы ғана бар. Мұның өзі де толыққанды емес, кейбір жолдары, шумақтары ұмыт болған, орындары алмасқан, ауыздан ауызға көшкендіктен, бөгде сөздер араласқан. Соның өзінде қазақтың «Сырлы аяқтың сыры кетсе де, сыны кетпейді» деген сөзін расқа шығарып тұр.

Көкем сәлем айтыпты

Сарт пен қазақ, ноғайға,

Тесленко адвокат

Келтірген екен оңайға,

Өзі беріп, өзі алған

Не лаж бар құдайға?

Со секілді арыстан

Қайдан сисын маңдайға?[1,189].

Мұны оқыған адамның жүрегі болса аһ ұрмауы мүмкін емес. Тіпті тас жүрек, тас бауыр қатыгез адамның өзі көз тоқтатып кідірері сөзсіз. Неге? Неге десеңіз, жоқтау құрғақ ұйқасқа емес, іштегі қайғы- шерді қозғайтын нәзік сезімге құрылған. Көркем сөзбен көрген адамның көзін тартар, көңілін қобалжытар сұлу өрнек салған.

Мырзағұл өлді дегенде

Күн тартылып аспанда,

Қап-қараңғы бұлт басты,

Ағайыннан түс қашты[2,190-б.].

«Аққуым ұшып шер тартты, Айдын шалқар көлдегі», бұл енді Сарышолақтай дарқан дарынның ғана қолынан келетін іс. Мырзағұл өлді дегенде шалқар көлдегі құс төресі қасиетті аққу ұшып, шер тартқан. Тұла бойың тітіркенеді.

...Қаршыға кеуде, қабылан сырт

Аш арыстан пенде еді.

Ықпалың жүрген күнінде

Сенімен қазақ тең бе еді?

Ұсынса қылыш кеспейді

Мезгілі жетпей келдені,

Ақ бұйрығы болған соң

Шамшырағы сөнгені.

Жиын болса қол басы,

Кеңес болса сөз басы,

Белгілі бектің баласы

Кіші Жүз деген елдегі...[2, 191-б.]

Қорыта айтқанда, Сарышолақтың Мырзағұлға шығарған жоқтауы –1883 жылы жарық көрген Ы.Алтынсариннің «Қазақ хрестоматиясына» енген, 1897 жылы Ә.Диваевтің «Қазақ халық творчествосы үлгілері» кітабынан ойып орын алған әйгілі «Әйекенің жоқтауы» іспетті асыл дүние[2, 189-194-б.]. Халық қазынасына айналуға лайықты еңбек.

Сарышолақ шығармалары ұлттық тәуелсіздікті, ар-намысты ту етіп көтеріп, әлеуметтік жағынан теңдікке, әділдікке ұмтылу, осы тұрғыдан сол кездегі заман шындығын терең ой, көркем әдеби тілмен бере білушілігімен ерекшеленеді.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Ақтөбе облыстық тарихи-мәдени мұраларды қорғау комитеті. Қолжазба №712-47.

2. Саршолақ Боранбайұлы. Азаттық еді аңсаған (Құрастырған – Ж. Асанов). – Алматы, 2006ж.