Тілдің құрылымдық элементтерін зерттеу

Кульбаева М.М., А.Байтұрсынов атындағы Қостанай мемлекеттік университетінің аға оқытушысы , филология магистрі. ВжМШТ факультетінің 2курс студенті Нұрбалиева Қ. Қазақ тілінің сөзжасамы тіл білімнің дербес саласы ретінде қаралғанда, ол оның басқа салаларымен байланысын жоққа шығару деп түсінбеу керек. Біріншіден, тілде бір - бірімен байланыспайтын, байланысты керек етпейтін ешбір тілдік құбылыс жоқ. Екіншіден әр тілдің сөзтудырым жүйесі соңғы кезге дейін морфологияның, кейде лексикологияның құрамында қараулы олардың байланысына негізделгенін естен шығаруға болмайды.Жаңа сөздің жұрнақ арқылы жасалуын мойындасақ жұрнақтың сөз құрамында қолданылуын, ал сөздің құрамы морфологияның объектісі екенін мойындау керек. Сонымен бірге жұрнақ қосымшалар тобына жататын болғандықтан, ол жағынан да морфологияға байланысы байқалады. Қазір орыс тіл білімінде сөзжасамның жалпы теориялық мәселелері жан-жақты зерттеледі .Оған орыс тілінің 1970, 1980 жылдары шыққан академиялық грамматикаларын дәлелге келтіруге болады. Сөзжасамның тіл білімінің жеке саласы ретінде танылуын В.В.Виноградов, Г.О.Винокур, Н.М.Шанский, Е.А.Земская, Е.С. Кубряков сияқты т.б. толып жатқан ғалымдар теориялық тұрғыдан дәлелдеді.Түркологияда бұл мәселенің беті әлі толық ашылған жоқ, негізінен сөз тудыру морфология көлемінде беріліп жүр. Түркі тілдерінде шыққан грамматикалардың көпшілігінде сөзжасам морфологияның ішінде әр сөз табымен байланысты беріліп келді. Ол ғылыми жұртшылыққа түрлі түрік тілдерінің грамматикаларынан белгілі. [1.4] Сөз жасауының негізгі жолдары мен тәсілдері тюркология ғылымында қазіргі кезде негізінен анықталғанына қарамастан, бұл мәселенің жеке түркі тілдерінде қойылысы, алатын орны, сондай-ақ зерттелу дәрежесі бірдей емес. Қазақ тіл білімінде бұл жайында әр түрлі пікір айтылып жүр [2.75].Сонымен бірге біраз еңбектерде сөз тудыру, жаңа сөз жасау процесінің нәтижесінде сөздің лексикалық қорының толығып отыратынын негізгі алып, ғалымдар сөзжасамды лексикологияға жатқызады. Тіл біліміндегі сөз жасауға қатысты мәселелердің бәрі тіл білімінің өзінше дербес саласы ретінде жеке қаралу керек деген ғалымдардың, оның ішінде, әсіресе, орыс тіл білімі ғалымдарының ұсыныстары түркологтарға да әсер ете бастады.Қазақ тіл білімінде сөз тудыру барлық грамматикаларда морфология құрамында берілген, ол жөнінде басқа пікір ұсынушылар, пікір таласы кездеспеді. Бірақ ғылымдағы соңғы, жаңа көзқараспен санаспауға болмайды. Сөзжасам жеке сала ретінде танылмай, жеке сөз таптарының құрамында қаралып жүргенде сөзжасамның жалпы теориялық мәселелері зерттелмей, барлық назар жеке сөз таптарының жасалымының төңірегінде болды. Бұл сөзжасамның жеке проблемаларының зерттеліп, жалпы теориялық проблемаларының артта қалуына әкелді. Осымен байланысты қазақ тіл білімінде тіліміздің сөз жасау жүйесінің жалпы сипаттары, ортақ құбылыстары ғылыми тұрғыдан өз шешімін таппады. Сондықтан да ғылымда осы проблемалармен байланысты қажетті терминдер де қалыптаспады. Сөзжасам жеке сала ретінде танылмай, жеке сөз таптарының құрамында қаралып жүргенде, сөзжасамның жалпы теориялық мәселелеріне жеткілікті көңіл бөлінбей келді. Соның нәтижесінде сөзжасамның жалпы теориялық мәселелері зерттелмей, барлық назар жеке сөз таптарының жасалымының төңірегінде болды. Бұл сөзжасамның жеке проблемаларының зерттеліп, жалпы теориялық проблемаларының артта қалуына әкелді.

Қазақ тілінде сөз жасауға қатысатын негізгі тұлғаларға түбір сөз және қосымша жатады. Түбір тілде түрлі аспектіде қаралып жүргенімен, дәл сөз жасаушы негізгі тұлғалардың бірі ретінде толық зерттелді деуге келмейді. [3.3]

Тіліміздің сөз тудырым құрылысының негізгі тұлғаларының бірі қосымша. Қосымшалар арқылы сөз жасау, сөз мағыналарының өзгеруі, басқа тілден енген кірме сөздер, т.б. - тіл дамуындағы негізгі өнімді жолдар. Қазақ тілінің жалғамалық табиғатына сай қосымшалар арқылы сөз жасаудың орны ерекше десек, сөздік мағыналық өзгеруі - жаңа сөздің семантикалық мазмұнына сай келгенде ғана мүмкін болады. Сондықтан да сөз мағынасының өзгеруі – тарихи - эволюциялық құбылыс [4.97].XX ғасырдың басында бұл мәселе қазақ тілінде А.Байтұрсыновтың еңбегінде жалғасын тапса, Қ.Жұбанов бастаған мамандардың өсіп жетілуіне байланысты қосымшаларды жіктеу ісі одан әрі теориялық жағынан толығып, өз дамуының келесі бір маңызды кезеңіне аяқ басты. Ал қазақ тіл білімінің бүгінгі даму дәрежесі қосымшаларды жіктеу теориясына қазір де өз толықтыруларын енгізуде.

1)Қосымшалар.Тілдің өзге де құрылымдық элементтерінің өзді – өздеріне тән жүйесі болатыны сияқты, сөздің құрылымдық элементтерінің бірі болып есептелетін қосымша морфемалардың тиісті жүйесі болады, қосымша морфемалар қосымшалар деп аталады. Қосымша морфемалар жүйелі құбылыс. Біріншіден, олардың түбір морфемалармен түйіскендей қарым – қатынастарынан байқауға болады,екіншіден,олардың грамматикалық семантикалары мен грамматикалық қызметтерінен де көруге болады, қосымша морфемалар іштей сөз тудыратын морфемлар, сөз түрлендіретін морфемалар және сөз жалғастыратын морфемалар болып бөлінеді.

Сөз тудыратын қосымшалар лексикалық категория деп есептелінеді.Сөз тудыратын қосымшалар белгілі бір сөзге жалғанғанда, одан лексикалық мағынасы басқа жаңа сөз туса, екіншіден, сол жаңа сөз белгілі бір лексика – грамматикалық категорияға, белгілі бір сөз табына телулі болады, мысалы:құр (етістік),құрылыс (зат есім),құрылу(сын есім),құрамалы(сын есім)т.б.

Жұрнақ өзі қосылатын түбірге жаңа лексикалық мағына үстейтіндіктен,ол сөзді жаңа лексикалық тұлғаға айналдырады. Мысалы: тік, тігіс , тігін, тігінші, тігіншілік, тікпе. Қазақ тілінде бір түбірге қажетіне қарай бірінен соң бірі тізіліп бірнеше жұрнақ жалғана береді. Мысалы, тігіншілік, құлақтандырушы дегендердегі бірінші сөзде -ін, -ші, -лік жұрнақтары,екінші сөзде -тан,-дыр,-у,-шы жұрнақтары бар.Қолданылу ерекшеліктеріне қарай осындай тізбектелген жұрнақтардың үстіне сөз жалғастыратын қосымшалар да үстеле береді.

Құрылымы мен құрамы жағынан жұрнақтар жасау да,құранды да болады,мысалы ; сана, санау, үйші, бастық сүзбе дегендердегі -а, -у, -ші, -бе, -тық жұрнақтарын жалаң жұрнақтар деп есептейміз де, елеулі, аумалы, көтеріңкі, ескілікті дегендердегі – улі, - малы, - іңкі, -лікті жұрнақтарын құранды жұрнақтар деп санаймыз. Жұрнақтар шығу төркіні жағынан да семантикасы жағынанда қаншалықты жақын бола тұрса да сөз жасау қабілеттері мен стилистикалық орамдылығы жағынан ешуақытта да өзара бірдей болмайды. Мысалы:-лық жұрнағы мен -шылық жұрнағының құрамындағы -лық элементі екеуіне де ортақ форма, бірақ алдыңғы жалаң жұрнақ пен соңғы құранды жұрнақтардың сипаттары бірдей емес. (мысалы:жоқтың және жоқшылық, адамдық және адамшылық деген сөздердің лексика – семантикалық ерекшеліктері мен қолданылу оралымдарын салыстырып көруге болады.)

Жұрнақтарда мағыналастық, қарсылықтық сипаттар болатыны сияқты көп мағыналық пен омонимдік сипаттар да болады, мысалы, ашық күн және ол ашықты; айтыс басталды және олар айтысты ; жауын жауды және сен жуын дегендердегі -ық, -ыс,-ын жұрнақтарын салыстыруға болады. Бір алуан жұрнақтар өздері жалғанған сөздерден лексикалық мағынасы басқа немесе басқа сөз табына тән жаңа сөздер тудырмайды, түбірі және негізі қай сөз табына тиісті болса, сол сөз табына тиісті сөздер, ішкі категориялық жаңа формалар тудырады. Белгілі бір сөз табының өзіне тән ішкі категориялық жаңа формалар тудыратын осындай жұрнақтарды форма тудыратын жұрнақтар деп, сондай форма тудыратын жұрнақтар арқылы жасалатын жаңа формаларды ішкі категориялық формалар деп айтамыз.

Сөз жалғастыратын қосымшалар жалғаулар деп аталады. Жалғаулар сөйлемдегі сөздерді бір - бірімен байланыстырады да, олардың аралығындағы жалпы қарым – қатынастарды білдіреді. Бірақ жұрнақтардағыдай, жалғаулардың да мағыналары мен формаларында дербестік болмайды. Жұрнақтардай емес, жалғаулардың қолданылу аясы аса кең болады. Жұрнақтар белгілі бір сөз табына ғана я оның белгілі бір тобына немесе оның бір ішкі категориясына ғана тиісті болып, соған ғана жалғанса, жалғаулар бір сөз табының аясына тұйықталып қалмай, бірнеше сөз табын да тұтас қамтып, кең шеңберде қолданыла береді. Жалғаулар да өздері жалғанатын сөздерге орайласып, үндесіп келеді де, варианттанып отырады. Мысалы, бала –лар, хат –тар, мектеп- тер т.б. Бірақ қанша варианттанғанымен, олардың жалпы грамматикалық мағыналары мен қызметтерінде айырмашылық болмайды. Қазақ тіліндегі жалғаулардың жүйесі төртке бөлінеді.Олар : көптік жалғау, септік жалғау,тәуелдік жалғау, жіктік жалғау.

Жалғаулар мағыналы сөздерге жалғанып, оларға тиісті грамматикалық мағыналар жамайды да, орасан зор қызмет атқарады. Грамматикалық мағынаны білдірудің тәсілдері мен жолдары бір тілде толық кездесе бермеуі мүмкін. Қазақ тілінде бұл тәсілдердің кездесетіндері : семантикалық және синтетикалық тәсіл, синтетикалық тәсілдің қазақ тілінде ең жиі кездесетіні - қосымша арқылы грамматикалық мағынаның берілуі. Қазақ тілінде грамматикалық мағынаны префикс арқылы білдіру жолы жоқ. Мысалы, орыс тілінде при –шел (келді), у –чил (оқытты),за –шел (келіп кетті),про –читал (оқып шықты), пере –шел (өтіп кетті),т.б. сөздердегі при, у, за, про, пере приставкалары белгілі грамматикалық мағына тудырып тұр.

Қазақ тіліндегі бірді – екілі сөздің құрамындағы бей (би)- бейшара, беймаза, бейуақыт, на – наразы т.б. префикс емес, олар кірме түбірдің құрамына еніп кетеді. Сонымен қатар, ішкі флексия жолы да қазақ тілінде жоқ. Қазақ тіліндегі болымсыз етістік пен етістік түбірден зат есім тудыратын -ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе қосымшалары арқылы жасалған сөзөктердегі екпіннің әр түрлілігі мысалы, кеспе –кеспе, мінбе –мінбе т.б. екпіннің сөз мағынасын айыру сипаты бола алмайды. Орыс тілінде екпін сөз мағынасын айырумен бірге грамматикалық мағына тудыруға да негіз болады.: окна -терезенің (жекеше ілік септік) , окна –терезелер (көпше атау септік),руки - қолдың, руки –қолдар, воды -судың , воды- сулар т.б. Сондай –ақ қазақ тілінде грамматикалық мағынаны берудің суплетивті жолы да жоқ. Мысалы, орыс тілінде адам деген ұғым человек сөзі арқылы берілсе, оның көпше түрі бүтіндей басқа сөзбен (люди - адамдар) беріледі.Сондай –ақ хорошо -жақсы, лучше -өте жақсы, сказал -айтты, говорил – айтты параллельдері де суплетивті жол арқылы грамматикалық мағына білдіруге жатады.Қазақ тілінде аналитикалық тәсілдің барлық түрлері дерлік кездесіп отырады.[5.6-16]

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1.Балақаев М.Б., Есенов Қ.М., Жанпейісов Е.Н., Оралбаева Н.О. Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі. Алматы, «Ғылым», 1989 ж 4 6. 2.Қалиев Ғ. Өнімді, өнімсіз жұрнақтарды анықтау критерийлері. Қазақстан мектебі 1980ж, №9, 75 б. 3.Мұхтаров С. Қазақ тіл біліміндегі сөздерді топтастыру мәселесі. Алматы, «Ғылым», 2001 ж, 3 б 4.Тоқтаров Т. Сөзжасам мәселесінің зерттелуі. Қазақ тілі мен әдебиеті, 1997ж, №3, 97 б.