Экономические науки/ 6.Маркетинг и менеджмент.

Булекбаева К., Каратаева Г.А., Дубский Ю.В.

Тараз инновациалық – гуманитарлық университеті, Қазақстан

ТУРИСТІК НАРЫҚТЫ СИПАТТАМАЛАРЫ БОЙЫНША СЕГМЕНТТЕУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Демографиялық белгілері бойынша сегменттеу дегеніміз нарықты тұтынушының жасына, жынысына, олардың отбасылық жағдайына, отбасы құрамына және т.с.с. байланысты бөлу. Бұл және басқа демографиялық сипаттамалар сегменттеудің ең кең тараған факторлары болып табылады. Бұл танымалдылықтың бірден бір себебі, қажеттілік және ерекше ықылас, сонымен қатар, тауарды (қызмет көрсетулерді) тұтыну қарқындылығы демографиялық сипаттамаларымен тығыз байланысты. Тағы бір себебі, демографиялық сипаттамалары салыстырмалы өлшеуге жеңіл беріледі. Нарық сипаттамасы басқа позициямен жүргізілген күннің өзінде, демографиялық параметрлер бәрібір назарға алынады.

Туристік нарықты демографиялық сипаттамалары бойынша сегменттеу кезінде Дүниежүзілік сауда ұйымы жас ерекшеліктеріне байланысты бес топқа бөлуге ұсыныс жасайды:

1 топ. 0 жастан 14 жасқа дейін балалар кіреді. Олар әдеттегідей, ата – аналарымен саяхаттайды және олар үшін ата – аналары шешім қабылдайды. Балалар үшін көптеген туристік қызметтер жеңілдетілген бағалар бойынша ұсынылады. Жеңілдік мөлшерлері осы категориядағы саяхаттанушыларды майда және біртекті бөліктерге саралауға негіз бола алады: нәрестелер – 1 жасқа дейін, оларға тегін қызмет көрсетіледі; 1 жастан 5 жасқа дейінгі балалар; 6 жастан 11 жасқа дейінгі және 12 ден 14 жасқа дейінгілер.

2 топ. 15 жастан 24 жасқа дейінгі жастар құрайды. Балаларға қарағанда жастар ата – анасыз саяхаттайды. Олардың көбінесе, сапарларына шектелген аз да болса, өз қаражаттары болады.

3 топ. Салыстырмалы түрде жас, 25 тен 44 жастағы экономикалық белсенді адамдар. Оладың өз отбасылары бар және солармен уақыт өткізеді. Бұл топтағы адамдардың туристік тәлімінің моделі олардың балаларының қажеттілігі мен қызығушылығының әсерінен қалыптасады.

4 топ. Бұл категорияға орта жастағы 45 тен 64 жасқа дейінгі адамдар жатады. Олардың экономикалық белсенділігі жоғары болып сақталған, бірақ алдыңғы топтағы адамдардан айырмашылығы олардың балалары өсіп – жетіліп, олардың қамын жасаудан босатылған.

ДСҰ – мен ұсынылған жас ерекшеліктеріне байланысты келушілердің жіктелуі ұлттық туристік әкімшіліктері, статистика органдары, туристік кәсіпорындары негізінде қабылданып және жергілікті ерекшеліктеріне байланысты солармен қолданыла алады. Бұл туралы мәліметтер сәйкес кесте 1-де ұсынылған.

Кесте 1

Жас ерекшеліктеріне байланысты ерекше ықыласпен қабылданатын қызмет түрлерін қабылдауы («Престиж - Тур» турагенттілігі негізінде)

Ерекше ықылас тәртібі	Жас жалғыз басты адамдар	Жас отбасылы адамдар	Отбасылы адамдар	Жас ерекшелігі бойынша 45 тен 64 жастағылар	Зейнеткерлер 65 жас және жоғары
1	Бар, клуб, дискотекаға бару	Пассивті тынығу	Отбасымен демалу	Экскурсиялар	Экскурсиялар
2	Күн сәулесін қабылдау	Дәмді тағам	Пассивті тынығу	Пассивті тынығу	Табиғатқа саяхат
3	Экскурсиялар	Экскурсиялар	Экскурсиялар	Табиғатқа саяхат	Дәмді тағам
4	Пассивті тынығу	Отбасымен демалу	Күн сәулесін қабылдау	Дәмді тағам	Пассивті тынығу
5	Табиғатқа саяхат	Күн сәулесін қабылдау	Дәмді тағам	Күн сәулесін қабылдау	Жақындары-мен тынығу

Жоғарыда аталған топтарға кірмейтін, өздігінше сегментті үлкен жастағы, негізінен жұмыс істемейтін зейнеткерлер құрайды. 65 жастан асқан қарт адамдардың туризмдік нарығы соңғы 10-20 жылдың ішінде күрт өзгеріп, олардың туристік сапарларының өсуі терең қарқындылықпен сипатталады.

Әр жас ерекшелігіне байланысты топтың мінез - құлқының ашық көрінген стереотипі бар және туристік басымдылықтарын әртүрлі қояды.

Туристік нарықты әлеуметтік – экономикалық белгілері бойынша сегменттеу бұрыннан белгілі және саяхаттау нарығын маркетингтік зерттеуде қолданылады. Потенциалды туристердің әлеуметтік – экономикалық сипаттамалары ішінде маңыздылары кіріс деңгейі, әлеуметтік статусы, шұғылданатын кәсіп (мамандығы) деңгейі және білім деңгейі.

Туристік өнім құру арқылы өндіруші басқа сұраныстардың ішінен төмендегілерге де жауап беруі тиіс: «Мұндай турды кім сатып ала алады?», «Ол кімді қызықтырады?». Қойылған мәселелерді шешу қоғам дамуының әр кезеңінде саяхат көрінісін анықтайтын бір немесе бірнеше әлеуметтік топтардан тұратыны белгілі.

Адамның әлеуметтік мәртебесі оның материалдық жағдайына байланысты. Кіріс деңгейі қоғамның жоғары, орта және төмен топтағы адамдардың жатқызылуымен сипатталады. Ол саяхаттау маркетингінде тұтыншы нарығын сегменттеудің жеке – дара әлеуметтік – экономикалық факторы ретінде қолданылады.

Психографикалық белгісі бойынша сегменттеу сипаттаушы сегменттеуді толықтырады. Психографика адамдардың өмір сүру салты мен тұрмыс қалпын, яғни өмірдегі болмысының қалыптасқан болмысын зерттейді. Психографика адам портретін жан – жақты іс –әрекеттері мен адамдармен өзара байланысы негізінде құрастырады. Айналысатын ісінің тегіне қарағанда тұрмыс қалпы жақсы, материалдық жағынан ауқаттылық деңгейі немесе нақты қоғамдық класқа басыбайлығы болуы адамның өзгермелі құндылық бағыты мен оның сатып алу беталысы мәселесінің басын ашуға мүмкіндік береді.

Туристік маркетингте психографикалық принцип бойынша сегменттеу кең қолданыс тапты. Маркетологтар адамдардың уақыт өткізу мәдениетін, олардың демалудың түрлеріне көзқарастарын, қандай құндылықтарға аса назар аударатындығын зерттейді.

Адамдардың қызметі, қызығушылықтары және ой - пікірлері олардың туристік ықыласына тікелей әсер етеді. Әрине, барлық психографикалық сипаттамалары туристердің мінез – құлқы мен таңдауына бірдей әсере етпейтінін ескеру қажет. Әсіресе, төмендегі ұсынылатын бес себеп аса жоғары әсер етеді:

1. өзгерістерге икемділік;

2. шым- шытырық оқиғалар мен қауіп – қатерлі әрекеттерге дайын болу;

3. ескішілдік (консерватизм) дәрежесі;

4. саяхаттаудағы жайлылық талаптары;

5. туристік мұқтаждықтар мен тілектерінің интеллектуалдық деңгейі.

Осы белгілердің негізінде, әсіресе қауіп – қатер әрекеттеріне бейім американдық психолог туристердің екі типін айқындап берді. Олар психоцентриктер мен аллоцентриктер. Олардың әр типіне тән қасиеттері болады, олардың әрқайсысы, демалуға арналған орындарды, тасымалдау және орналасу құралының әртүрлерін пайдаланады.

Кесте 2.

Психоцентриктер мен аллоцентриктердің салыстырмалы сипаттамалары

Психоцентриктер

Аллоцентриктер

- өзінің тұрғылықты жеріне мәдени жағынан ұқсас, танымал туризм орталықтарын таңдайды; - демалу мен сауық құрудың дәстүрлік түрлеріне қызығушылық танытады; - белсенділіктің төменгі деңгейі; - автокөлікпен жетуге болатын туризм орталықтарын мақұл көреді; - жайлылыққа жоғары талап қояды (жоғары категориялық отелдерде тоқтайды; жайлы отбасылық мейрамханалар мен туристік дүкендерге баруды мақұл көреді; демалу кезінде үй атмосферасын бағалайды және өздерін басқа мәдени әсерлерден алшақ ұстайды). - туристік қызметтің дайын пакеттерін (пэкидж- туры) сатып алады. Тур қаныққан сауық құру бағдарламасы болуы тиіс.

- жаңа, басқа туристер аяқ баспаған аудандарды ашуға ұмтылады; - «Тұңғыш рет ашушы» сезімімен рахатқа бөлену; - белсенділіктің жоғары деңгейі; - көбінесе алыс жерде орналасқан демалыс орнына дейін әуе жолы көлігімен жету; - жаман емес тамақ пен отелде орналасуына қанағаттанатын, міндетті түрде «тізбекті»^* емес, сонымен қатар, көңіл көтеру мүмкіндігі бар боса; - жергілікті тұрғындармен араласып, тілдескенді жақсы көреді; - тур тек негізгі компоненттен құралуы тиіс: - жеткізу және орналастыру, оның бағдарламасы – максималды түрде икемділігімен ерекшеленетін және саяхат қатысушыларына үлкен еркіндік беруді ұсынса.

* неғұрлым жайлы және қымбат отель «тізбекті» деп аталатын ірі қонақ үйлеріне жатады. Олар әртүрлі елдерде оннан астам отелдерді қамтиды және сервистің жоғары деңгейі арқасында танымал болады.

Қорытындылай келе, туристік нарықты сегменттеудің танымал географиялық, демографиялық, әлеуметтік- экономикалық және психографикалық әдістері кең қолданыс тапқанымен, олардың болжамды нәтиже беретіндігі белгіленді. Ол туристік орталықтардың жұмыс жүргізу принципі мен бағыттарына, мақсаттарына тәуелді. Кез- келген амалды тиімді пайдалану жетістіктерге жеткізетіндігі ұтымды болып табылады.

Қолданылған әдебиеттер:

1. Александрова А.Ю. Международный туризм. Учебник. - М.: Аспект Пресс, 2002. – 470 с.

2. Дурович А.П. Маркетинг туризма. – М.: Современная школа, 2010. – 320 с.

3. Завьялов П.С. Маркетинг в схемах, рисунках, таблицах. – М.: ИНФРА-М, 2010. – 496 с.